1. Uwagi wprowadzające.
Problematyka przeciwdziałania korupcji stanowi jeden z kluczowych elementów funkcjonowania współczesnych państw demokratycznych. Korupcja, rozumiana jako nadużycie władzy publicznej w celu osiągnięcia prywatnych korzyści, prowadzi do erozji zaufania obywateli do instytucji państwa, zakłóca mechanizmy konkurencji gospodarczej oraz negatywnie wpływa na sprawność działania administracji publicznej. Z tego względu tworzenie skutecznych instrumentów instytucjonalnych służących zapobieganiu oraz zwalczaniu przestępczości korupcyjnej pozostaje jednym z podstawowych zadań państwa prawnego.
W polskim systemie instytucjonalnym szczególną rolę w tym zakresie odgrywa Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA), powołane ustawą z dnia 9 czerwca 2006 r. jako wyspecjalizowana służba odpowiedzialna za rozpoznawanie, zapobieganie oraz zwalczanie przestępstw korupcyjnych w życiu publicznym i gospodarczym. Model ten opiera się na założeniu koncentracji kompetencji w wyspecjalizowanej instytucji, zdolnej do prowadzenia zarówno działań operacyjno-rozpoznawczych, jak i czynności analitycznych oraz kontrolnych.
W ostatnim czasie w debacie publicznej pojawiły się jednak propozycje zasadniczej reorganizacji systemu przeciwdziałania korupcji w Polsce, zakładające likwidację Centralnego Biura Antykorupcyjnego oraz przekazanie jego kompetencji innym instytucjom państwowym. Rozwiązanie to zostało przewidziane w ustawie o koordynacji działań antykorupcyjnych i likwidacji CBA, przyjętej przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 października 2025 r.
Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie argumentów przemawiających za utrzymaniem Centralnego Biura Antykorupcyjnego jako wyspecjalizowanego organu państwa oraz wskazanie potencjalnych konsekwencji instytucjonalnych wynikających z jego likwidacji.
2. Geneza oraz zakres kompetencji Centralnego Biura Antykorupcyjnego.
Utworzenie Centralnego Biura Antykorupcyjnego stanowiło element szerszych działań legislacyjnych mających na celu wzmocnienie mechanizmów transparentności życia publicznego w Polsce. Wprowadzenie tej instytucji było odpowiedzią na narastające w pierwszych latach XXI wieku problemy związane z ujawnianiem przypadków korupcji w administracji publicznej oraz w obszarach gospodarki związanych z dysponowaniem środkami publicznymi.
Centralne Biuro Antykorupcyjne zostało wyposażone w szeroki zakres kompetencji obejmujący prowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych, prowadzenie postępowań przygotowawczych w sprawach o przestępstwa korupcyjne, kontrolę prawdziwości oświadczeń majątkowych osób pełniących funkcje publiczne, analizę zagrożeń dla interesów ekonomicznych państwa oraz działalność analityczną i prewencyjną w zakresie zapobiegania korupcji.
Specyfika funkcjonowania tej instytucji polega na połączeniu kompetencji charakterystycznych dla służb specjalnych z instrumentami właściwymi dla organów ścigania oraz instytucji kontrolnych. Tak skonstruowany model instytucjonalny umożliwia identyfikowanie i zwalczanie zjawisk korupcyjnych o charakterze systemowym, w szczególności w obszarach związanych z funkcjonowaniem administracji publicznej oraz gospodarki państwowej.
W toku swojej działalności Centralne Biuro Antykorupcyjne prowadziło liczne postępowania dotyczące sektorów szczególnie narażonych na występowanie nieprawidłowości, takich jak zamówienia publiczne, inwestycje infrastrukturalne, sektor energetyczny, ochrona zdrowia czy zarządzanie środkami pochodzącymi z funduszy Unii Europejskiej.
3. Projekt likwidacji Centralnego Biura Antykorupcyjnego.
W dniu 1 października 2025 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął ustawę o koordynacji działań antykorupcyjnych i likwidacji Centralnego Biura Antykorupcyjnego. W głosowaniu za przyjęciem ustawy opowiedziało się 231 posłów, przeciw było 180, natomiast 18 wstrzymało się od głosu.
Projekt ustawy przewiduje stopniowe wygaszenie działalności CBA oraz przekazanie jego kompetencji innym instytucjom państwowym, w szczególności Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Krajowej Administracji Skarbowej. Jednocześnie koordynacja działań antykorupcyjnych ma zostać powierzona Prezesowi Rady Ministrów za pośrednictwem ministra właściwego do spraw służb specjalnych.
Rozwiązanie to zakłada również reorganizację zasobów kadrowych Biura poprzez przeniesienie funkcjonariuszy oraz pracowników cywilnych do innych struktur administracji publicznej. W założeniu projektodawców zmiana ta ma prowadzić do zwiększenia efektywności systemu zwalczania korupcji poprzez integrację kompetencji rozproszonych dotychczas pomiędzy różne instytucje.
4. Wątpliwości związane z likwidacją wyspecjalizowanej służby antykorupcyjnej.
4.1. Ryzyko osłabienia niezależności instytucjonalnej.
Jednym z najistotniejszych problemów związanych z likwidacją CBA jest możliwość osłabienia niezależności instytucjonalnej organów odpowiedzialnych za zwalczanie przestępczości korupcyjnej. Funkcjonowanie wyspecjalizowanej służby pozwala bowiem na prowadzenie postępowań dotyczących osób zajmujących wysokie stanowiska publiczne przy zachowaniu względnej autonomii operacyjnej.
Rozproszenie kompetencji pomiędzy różne instytucje może utrudnić prowadzenie skoordynowanych działań operacyjnych oraz prowadzić do zwiększenia ryzyka oddziaływania czynników politycznych na działalność organów odpowiedzialnych za zwalczanie korupcji.
4.2. Ryzyko utraty specjalistycznego doświadczenia.
Istotnym zagrożeniem wynikającym z likwidacji CBA jest również możliwość utraty doświadczenia operacyjnego oraz wiedzy instytucjonalnej zgromadzonej przez funkcjonariuszy tej służby w ciągu kilkunastu lat jej funkcjonowania. Przestępczość korupcyjna charakteryzuje się bowiem wysokim stopniem złożoności, a jej skuteczne zwalczanie wymaga specjalistycznych kompetencji analitycznych i operacyjnych.
Włączenie tych kompetencji do struktur innych instytucji nie gwarantuje zachowania dotychczasowego poziomu specjalizacji ani ciągłości prowadzonych działań.
4.3. Konsekwencje dla ochrony interesów ekonomicznych państwa.
Efektywny system przeciwdziałania korupcji stanowi jeden z podstawowych warunków stabilnego rozwoju gospodarczego. Instytucje takie jak Centralne Biuro Antykorupcyjne pełnią istotną rolę w ochronie środków publicznych, w szczególności funduszy pochodzących z budżetu państwa oraz z funduszy Unii Europejskiej.
Likwidacja wyspecjalizowanej służby antykorupcyjnej może prowadzić do osłabienia mechanizmów kontroli nad wydatkowaniem środków publicznych oraz utrudnić identyfikowanie zagrożeń dla interesów ekonomicznych państwa.
5. Argumenty przemawiające za utrzymaniem CBA.
Analiza funkcjonowania Centralnego Biura Antykorupcyjnego wskazuje, że instytucja ta odgrywa istotną rolę w krajowym systemie przeciwdziałania przestępczości korupcyjnej.
Przede wszystkim, Biuro dysponuje wyspecjalizowaną kadrą funkcjonariuszy oraz instrumentami operacyjnymi dostosowanymi do specyfiki przestępczości korupcyjnej.
Działalność CBA obejmuje zarówno działania represyjne, jak i działania o charakterze analitycznym oraz prewencyjnym, co umożliwia identyfikowanie systemowych źródeł zagrożeń korupcyjnych.
Ponadto, funkcjonowanie wyspecjalizowanej służby antykorupcyjnej przyczynia się do wzmacniania transparentności życia publicznego oraz budowania zaufania obywateli do instytucji państwa.
6. Podsumowanie.
Planowana likwidacja Centralnego Biura Antykorupcyjnego rodzi istotne wątpliwości z punktu widzenia funkcjonowania krajowego systemu przeciwdziałania korupcji. Rozproszenie kompetencji pomiędzy różne instytucje nie gwarantuje zachowania dotychczasowej skuteczności działań operacyjnych oraz może prowadzić do utraty wyspecjalizowanego doświadczenia instytucjonalnego.
Z tych względów bardziej racjonalnym kierunkiem reform wydaje się doskonalenie funkcjonowania istniejących instytucji przy jednoczesnym zachowaniu ich podstawowej struktury organizacyjnej. Zachowanie Centralnego Biura Antykorupcyjnego jako wyspecjalizowanej służby antykorupcyjnej pozostaje rozwiązaniem sprzyjającym utrzymaniu spójności i efektywności systemu ochrony interesu publicznego.