Komunikat pomorskiej Policji z dnia 2 sierpnia 2026 r. informujący o objęciu przez prokuratora ściganiem z urzędu czynu ściganego co do zasady z oskarżenia prywatnego, stał się przyczynkiem do przedstawienia jednej z najmniej znanych instytucji polskiego procesu karnego.
Celem niniejszego opracowania nie jest ocena decyzji procesowej podjętej w tej konkretnej sprawie. Nie znamy akt postępowania ani materiału dowodowego pozostającego w dyspozycji Prokuratury. Przedstawiamy natomiast obowiązujące regulacje dotyczące funkcjonowania Prokuratury, orzecznictwo sądów oraz publikacje naukowe, aby odpowiedzieć na pytanie: kiedy prokurator może objąć ściganiem z urzędu przestępstwa prywatnoskargowe.
Zasadą jest oskarżenie prywatne
Punktem wyjścia opracowania jest treść art. 59 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym: „Sprawy o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego wszczyna się z oskarżenia prywatnego”
Oznacza to, że ustawodawca przyjął jako zasadę, iż inicjatywa procesowa należy do pokrzywdzonego. To on decyduje o wniesieniu prywatnego aktu oskarżenia do sądu i popiera go przed tym sądem. Państwo (w jego imieniu Prokuratura) nie angażuje się w takie sprawy automatycznie.
Wyjątek od zasady – art. 60 § 1 k.p.k.
Wyjątek przewiduje art. 60 § 1 k.p.k., który stanowi: „W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego prokurator wszczyna postępowanie albo wstępuje do postępowania już wszczętego, jeżeli wymaga tego interes społeczny.”
Jest to jedyna ustawowa podstawa umożliwiająca objęcie przez prokuratora ściganiem z urzędu czynu w sprawie prywatnoskargowej.
Nie jest to kompetencja dowolna. Ustawodawca przewidział ją jako wyjątek od zasady wyrażonej w treści art. 59 § 1 k.p.k., uzależniając jej zastosowanie od wystąpienia przesłanki „interesu społecznego”.
Należy podkreślić, że pojęcie „interesu społecznego” stanowi klauzulę generalną, której treść każdorazowo wymaga oceny z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. Nie oznacza to jednak dowolności w podejmowaniu decyzji przez prokuratora. Ocena ta podlega bowiem weryfikacji pod kątem zgodności z przepisami prawa, zasadami wykładni oraz standardami wypracowanymi w orzecznictwie sądowym i doktrynie.
Co może w takich przypadkach zrobić prokurator? Odpowiedź znajduje się zarówno w Kodeksie postępowania karnego, jak i w Regulaminie wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek prokuratury.
Sposób postępowania prokuratora określa Kodeks postępowania karnego ale również Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 kwietnia 2016 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r. poz. 753).
Rozdział 11 Regulaminu określa możliwe decyzje prokuratora w sprawach prywatnoskargowych.
Zgodnie z § 257 Regulaminu, jeżeli zawiadomienie o przestępstwie ściganym z oskarżenia prywatnego nie daje podstaw do wszczęcia postępowania z urzędu, prokurator wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania oraz poucza pokrzywdzonego o prawie wniesienia prywatnego aktu oskarżenia.
Natomiast § 258 Regulaminu stanowi, że jeżeli zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza przesłanek określonych w treści art. 60 § 1 k.p.k., postępowanie podlega umorzeniu z uwagi na brak potrzeby ochrony praworządności lub interesu społecznego.
Podobne rozwiązanie przewiduje § 259 Regulaminu, gdy dopiero w toku postępowania okaże się, że czyn jest ścigany z oskarżenia prywatnego. Także wówczas brak interesu społecznego skutkuje zakończeniem postępowania prowadzonego z urzędu.
Już z treści powyższych przepisów wynika więc jednoznacznie, że objęcie ściganiem czynu prywatnoskargowego ściganiem z urzędu jest instytucją wyjątkową.
Jakie jest stanowisko orzecznictwa sądów i doktryny w tej kwestii?
Stanowisko ustawodawcy znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2007 r., sygn. IV KK 321/07, wskazano: „Oczywiste jest, że przepisy zawarte w art. 60 k.p.k. regulują zasady ingerencji prokuratora w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego.”
Sąd Najwyższy podkreślił jednocześnie, że podstawą działania prokuratora jest ocena, czy interes społeczny wymaga jego działania z urzędu.
Z kolei w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. II KK 131/20, wskazano: „Na organach ścigania ciąży obowiązek rozważenia, czy charakter przestępstwa prywatnoskargowego i okoliczności jego popełnienia nie powodują, że prokurator powinien wszcząć postępowanie z urzędu, wymaga tego bowiem interes społeczny.”
Jednocześnie Sąd Najwyższy zaakcentował, że ocena istnienia interesu społecznego należy do prokuratora. Istotne wskazówki zawiera również wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 10 kwietnia 2014 r., sygn. II AKa 48/14, w którym stwierdzono: „Zakresem tej nazwy trzeba objąć wszystkie sytuacje, które przewidują, że przestępstwo prywatnoskargowe narusza także interesy ogółu.”
Oznacza to, że interes społeczny nie może być utożsamiany wyłącznie z interesem indywidualnym pokrzywdzonego. Musi istnieć element wykraczający poza jego prywatną sferę i uzasadniający ingerencję państwa.
Pogląd ten rozwija również doktryna. R.A. Stefański, komentując art. 60 k.p.k., wskazuje: „Doktryna i orzecznictwo w sposób przykładowy wskazują okoliczności, których zaistnienie powinno spowodować ingerencję prokuratora (…). Do takich okoliczności zalicza się m.in. skomplikowanie sprawy, chuligański charakter zachowania sprawcy, właściwości i warunki osobiste sprawcy (np. wielokrotna karalność), a także okoliczności dotyczące pokrzywdzonego, w szczególności jego bezradność lub zależność od sprawcy.” /R.A. Stefański, S. Zabłocki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–166, Warszawa 2017, Wolters Kluwer Polska./
Podobnie: Jacek Zagrodnik, Michał Burdzik, komentarz do art. 60 k.p.k. [w:] S. Głogowska, J. Karaźniewicz, M. Klejnowska, N. Majda, I. Palka, K. Sychta, K. Żyła, J. Zagrodnik, M. Burdzik, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2024.: „Pojęcie interesu społecznego jest pojęciem nieostrym. Interes społeczny w ściganiu przestępstwa prywatnoskargowego występuje wówczas, gdy czyn zabroniony, obok prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego, godzi również bezpośrednio w dobra o charakterze ogólnym, tj. bezpieczeństwo, porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowie, moralność publiczną, wolność i prawa osób innych niż pokrzywdzony.”
Przywołane przykłady nie mają charakteru zamkniętego. Pokazują jednak, że zarówno doktryna, jak i orzecznictwo od lat wskazują obiektywne kryteria pozwalające ustalić, kiedy interes społeczny rzeczywiście uzasadnia odstępstwo od zasady ścigania z oskarżenia prywatnego.
Przedstawione przepisy prawa, orzecznictwo sądowe oraz poglądy doktryny prowadzą do wniosku, iż objęcie ścigania z urzędu w sprawie prywatnoskargowej jest wyjątkiem od zasady. Wyjątek ten może zostać zastosowany wyłącznie wtedy, gdy prokurator stwierdzi istnienie interesu społecznego w rozumieniu art. 60 § 1 k.p.k.
Doktryna i orzecznictwo wskazują przykładowe okoliczności, które mogą taki interes uzasadniać. Należą do nich między innymi szczególna społeczna doniosłość czynu, jego skutki, sposób działania sprawcy czy wyjątkowa sytuacja pokrzywdzonego.
Objęcie ścigania z urzędu to również zaangażowanie środków publicznych
Decyzja prokuratora o objęciu ściganiem z urzędu przestępstwa ściganego co do zasady z oskarżenia prywatnego wywołuje nie tylko skutki procesowe. Oznacza również, że ciężar prowadzenia postępowania przejmuje państwo (Prokuratura).
W typowej sprawie prywatnoskargowej to pokrzywdzony wnosi prywatny akt oskarżenia, uiszcza przewidzianą prawem opłatę sądową oraz sam inicjuje i popiera postępowanie przed sądem.
Natomiast objęcie ściganiem z urzędu takiego przestępstwa przez prokuratora powoduje, że postępowanie prowadzone jest w trybie publicznoskargowym. Oznacza to zaangażowanie organów państwa – prokuratury i Policji oraz wykorzystanie środków publicznych przeznaczonych na realizację ich ustawowych zadań. W praktyce oznacza to konieczność wykonywania czynności procesowych przez prokuratora i Policję, ponoszenie kosztów doręczeń, opinii biegłych, tłumaczeń, konwojów, stawiennictwa świadków, pomocy prawnej, a także kosztów funkcjonowania sądu, które w sprawach publicznoskargowych co do zasady obciążają Skarb Państwa, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego oraz ustawy z dnia 23 czerwca 1973 r. o opłatach w sprawach karnych (t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr 49, poz. 223, z późn. zm.).
Z tego względu ustawodawca uzależnił możliwość objęcia ścigania z urzędu od wystąpienia szczególnych przesłanek określonych w art. 60 § 1 k.p.k. Nie chodzi bowiem wyłącznie o zmianę trybu postępowania, lecz również o uruchomienie aparatu państwa i finansowanie postępowania ze środków publicznych.
Pytania wynikające z przedstawionych przepisów
Na tle przedstawionych regulacji powstaje pytanie, jakie konkretne okoliczności zostały w analizowanej sprawie uznane za realizujące przesłankę interesu społecznego. Która z okoliczności wskazywanych przez ustawę, rozwijanych w orzecznictwie oraz opisywanych w doktrynie zdecydowała o objęciu ścigania z urzędu?
Takie same pytania można postawić twórcom Raportów z badania spraw pozostających w zainteresowaniu opinii publicznej ze względu na ich przedmiot oraz charakter prowadzonych i zakończonych w latach 2016–2023 w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury, którzy w konwencję podejrzenia popełnienia przestępstwa czy deliktu dyscyplinarnego ubrali decyzje procesowe w sprawach, w których prokurator nie objął ściąganiem z urzędu czynów prywatnoskargowych popełnionych na szkodę wybranych polityków czy określonych grup społecznych.
Podsumowanie
Prawo musi być stosowane według jednakowych kryteriów. Wyjątek od zasady, jakim jest objęcie ścigania z urzędu w sprawie prywatnoskargowej, wymaga wykazania ustawowych przesłanek.
Skoro ani przepisy prawa, czy utrwalone orzecznictwo sądowe, ani też poglądy doktryny nie wskazują narodowości pokrzywdzonego jako podstawy zastosowania art. 60 § 1 k.p.k., zasadne jest oczekiwanie od Prokuratury przedstawienia, jakie konkretne okoliczności faktycznie zostały uznane za realizujące przesłankę interesu społecznego w rozumieniu tego przepisu. Transparentność w tym zakresie służy budowaniu zaufania obywateli do organów państwa oraz pozwala zweryfikować, czy wyjątek od zasady ścigania z oskarżenia prywatnego został zastosowany zgodnie z kryteriami wynikającymi z ustawy karnoprocesowej.