Streszczenie
Nowa propozycja utworzenia jednostki wywiadowczej w ramach Sekretariatu Generalnego Komisji Europejskiej pod przewodnictwem Ursuli von der Leyen budzi poważne kontrowersje. Według doniesień Financial Times inicjatywa ta ma na celu lepsze wykorzystanie danych z narodowych służb wywiadowczych, jednak w rzeczywistości prowadzi do dublowania istniejących struktur organizacyjnych, takich jak EU INTCEN w Europejskiej Służbie Działań Zewnętrznych (dalej: ESDZ) oraz DG INT w Sztabie Wojskowym UE (dalej: EUMS) [1, 2,]. Obydwie te struktury podlegają Wysokiemu Przedstawicielowi Unii ds. Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (dalej: HRVP) Kaji Kallas. Propozycja niesie ryzyko poniesienia nieuzasadnionych nakładów finansowych, pogorszenia relacji instytucjonalnych oraz wzmocnienia hegemonicznej pozycji von der Leyen, w tym w aspekcie poszerzenia wpływów niemieckich na forum Unii Europejskiej (dalej: UE). W szerszym kontekście przypomina o precedensach, takich jak Europejska Prokuratura Publiczna (dalej: EPPO).
Wstęp
W listopadzie 2025 r. Financial Times ujawnił plany Komisji Europejskiej dotyczące utworzenia nowej komórki wywiadowczej bezpośrednio pod kontrolą “szefowej unijnej egzekutywy” Ursuli von der Leyen. Jednostka miałaby gromadzić i analizować informacje z narodowych służb specjalnych państw członkowskich (dalej: PCz), przy udziale personelu oddelegowanego z poszczególnych agencji. Rzecznik Komisji podkreślił, że celem jest poprawa operacyjnego wykorzystania istniejących danych oraz uzupełnienie działalności ESDZ. Jednak unijni dyplomaci postrzegają to jako ekspansję władzy von der Leyen kosztem HRVP Kaji Kallas. Inicjatywa wpisuje się też w szerszy trend centralizacji kompetencji bezpieczeństwa w Brukseli, w tym finansowanie dostaw broni dla Ukrainy i rozwój projektu satelitów Iris.
Istniejące struktury wywiadowcze w UE
Unia Europejska posiada już rozwinięte mechanizmy analizy wywiadowczej, zintegrowane w ramach Single Intelligence Analysis Capacity (SIAC) i obejmują one od 2007 r. EU INTCEN (European Union Intelligence and Situation Centre), czyli cywilną jednostkę w ESDZ, składającą się z analityków, z narodowych służb cywilnych PCz, dostarczającą ocen wywiadowczych dla HRVP i decyzji w zakresie WPZiB, a nadto DG INT w EUMS (Intelligence Directorate Europejskiego Sztabu Wojskowego), wojskową dyrekcję z oficerami ze służb wojskowych PCz, współpracującą z INTCEN w SIAC.
Obydwie te struktury podlegają bezpośrednio HRVP, tj. obecnie Kaji Kallas i wspierają realizację jej mandatu. Nie prowadzą własnej działalności operacyjnej, lecz opierają się na dobrowolnej inicjatywie PCz. Istnienie tych jednostek czyni więc nową propozycję absolutnie zbędnym dublowaniem już istniejących struktur.
Propozycja nowych struktur wywiadowczych w kontekście powielania tożsamych kompetencji i niegospodarności
Nowa jednostka w Sekretariacie Generalnym Komisji powielałaby funkcje INTCEN i EUMS INT, tworząc tożsame struktury obok już istniejących. Rodzi to oczywiste ryzyko niegospodarnego wydatkowania środków publicznych, ponieważ musiałby zostać opracowany dodatkowy budżet z przeznaczeniem na personel i operacje, podczas gdy UE zmaga się z licznymi wyzwaniami natury fiskalnej, a nadto pogorszenia relacji instytucjonalnych, gdyż konflikt między Komisją a ESDZ na tle wzmocnienia WPZiB, mógłby prowadzić do walki walki o wpływy i w rezultacie do osłabienia INTCEN.
W dobie zagrożenia ze strony Federacji Rosyjskiej PCz nie mogą pozwolić na jakiekolwiek wewnętrzne dysfunkcje, a tym bardziej otwarte spory w obrębie UE.
Implikacje polityczne. Wzmocnienie hegemonii von der Leyen
Przedmiotowa propozycja świadczy o dążeniu Ursuli von der Leyen do centralizacji władzy poprzez osłabienie roli Kallas i ESDZ, marginalizację HRVP w kwestiach wywiadowczych, jak też przez wzmocnienie własnej pozycji wobec PCz, poprzez zapewnienie sobie bezpośredniego dostępu do danych o charakterze wywiadowczym.
Kluczową rolę w omawianym kontekście zdaje się odgrywać doradczyni dyplomatyczna von der Leyen – Niemka Julia Klein, była wysoka urzędniczka BND, co sugeruje budowanie struktur ofensywnych pod silnym wpływem niemieckim. Von der Leyen dysponując doświadczeniem w roli ministra obrony Niemiec z lat 2013–2019, promuje wizję coraz szybszego utworzenia tzw. europejskiej armii, jak też procesy intensywnej centralizacji, wzmacniające hegemoniczną pozycję Niemiec w obszarze bezpieczeństwa.
Precedens EPPO i suwerenność narodowa
Zbliżony mechanizm obserwujemy w przypadku rosnącej aktywności Europejskiej Prokuratury Publicznej (EPPO), która ingeruje w narodowe systemy ścigania, mimo wyłączenia spraw wewnętrznych i wymiaru sprawiedliwości spod kompetencji UE. Polska w latach 2017–2023 konsekwentnie odmawiała udziału w tym projekcie, uznając go za formę naruszenia suwerenności, choć ostatecznie dołączyła do niego w czerwcu 2024 r. pod naciskiem KE. Nowa jednostka wywiadowcza może stworzyć analogiczny wyłom w służbach specjalnych PCz, kompatybilny przy tym z szeroko pojmowaną aktywnością EPPO.
Propozycja utworzenia nowej jednostki wywiadowczej i to umiejscowionej praktycznie w Komisji Europejskiej, sprowadza się do nieuzasadnionego powielania struktur, marnotrawstwa środków finansowych jak też do poważnych konfliktów instytucjonalnych. Bez wątpienia służy wzmocnieniu osobistej pozycji oraz władzy Ursuli von der Leyen, osłabiając zarazem HRVP i PCz oraz pogłębiając niemiecką hegemonię na forum UE. W kontekście zagrożeń zewnętrznych, w tym głównie ze strony rosyjskiej, UE powinna co najwyżej modyfikować już istniejące mechanizmy SIAC, powstrzymując się jednak od tworzenia nowych. Pożądane jest przy tym odrzucenie analizowanej inicjatywy przez Radę UE i Parlament Europejski w stosownej procedurze przewidzianej traktatem.
Bibliografia
Foy H. (2025, 11 listopada). EU to set up new intelligence unit under Ursula von der Leyen. Financial Times. https://www.ft.com/content/b8a3aee3-222b-4b4f-a1e2-e7a819ac0dd2
(2025, 11 listopada). European Commission weighs creation of intelligence arm amid global tensions. Reuters. https://www.reuters.com/world/eu-set-up-new-intelligence-unit-under-ursula-von-der-leyen-ft-reports-2025-11-11/